۴ ماه از اجرای طرح کالا برگ گذشت؛ کالاها گران شدند، دولت به وعده خود عمل نکرد!

۱۶ بهمن‌ماه بود که اجرای طرح حمایتی کالابرگ الکترونیکی آغاز شد. بر اساس این طرح دولت به هر نفر یک میلیون تومان اعتبار برای خرید ۱۱ قلم کالای اساسی اختصاص داده است؛ به این ترتیب، یک خانواده ۴ نفره در مجموع ۴ میلیون تومان اعتبار کالابرگ دریافت می‌کند. بر اساس اعلام رسمی، ۱۱ قلم کالای مشمول طرح کالابرگ شامل لبنیات (شیر، ماست، پنیر)، اقلام پروتئینی (گوشت قرمز، مرغ، تخم‌مرغ)، روغن، برنج، ماکارونی، قند، شکر و حبوبات است؛ کالا‌هایی که هسته اصلی سبد غذایی خانوار را تشکیل می‌دهند.

ایسنا نوشت: از همان روز‌های ابتدایی اجرای این طرح، موضوعی که مطرح شد این بود که این میزان یارانه، پاسخگوی نیاز مردم در تهیه و تامین کالای اساسی نیست و در همان بازه زمانی نیز کارشناسان مطرح کردند که کالابرگ ۴ میلیون تومانی برای یک خانواده ۴ نفره، نقش یک کمک‌هزینه غذایی را ایفا می‌کند، نه تامین‌کننده کامل سبد خوراک ماهانه و به بیان دیگر، این اعتبار می‌تواند بخشی از هزینه‌های ضروری را پوشش دهد، اما خانوار‌ها همچنان ناچارند برای تکمیل سبد غذایی خود، از منابع نقدی استفاده کنند. به‌ویژه در شرایط تورمی، استمرار اثربخشی این طرح منوط به افزایش اعتبار متناسب با قیمت‌ها و جلوگیری از فاصله‌گرفتن ارزش واقعی کالابرگ از هزینه‌های واقعی زندگی است.

اکنون چهار ماه از اجرای طرح جدید کالابرگ الکترونیکی می‌گذرد؛ طرحی که دولت آن را با هدف حفظ قدرت خرید خانوار‌ها و تامین کالا‌های اساسی به اجرا گذاشت و بر اساس آن، به ازای هر نفر ماهانه یک میلیون تومان اعتبار خرید اختصاص یافت. این طرح در شرایطی آغاز شد که بازار مواد غذایی با موج تازه‌ای از افزایش قیمت‌ها مواجه بود و خانوار‌ها بیش از هر زمان دیگری از هزینه تأمین اقلامی مانند لبنیات، برنج، گوشت، مرغ و روغن گلایه داشتند.

دولت امیدوار بود با انتقال یارانه از ابتدای زنجیره تولید به مصرف‌کننده، بخشی از فشار هزینه‌های معیشتی کاهش یابد؛ اما اکنون و در ماه چهارم اجرای این سیاست، پرسش اصلی آن است که اعتبار اختصاص‌یافته تا چه اندازه توانسته با واقعیت قیمت‌های بازار همراه شود؟ بررسی‌های میدانی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای و اظهارات برخی خانوار‌های تهرانی نشان می‌دهد اگرچه کالابرگ توانسته بخشی از هزینه خرید کالا‌های ضروری را پوشش دهد، اما رشد مستمر قیمت مواد غذایی باعث شده بسیاری از مشمولان، اعتبار یک میلیون تومانی را برای تامین نیاز‌های ماهانه کافی ندانند. به گفته برخی مصرف‌کنندگان، مبلغی که در ابتدای اجرای طرح می‌توانست اقلام بیشتری از سبد غذایی خانوار را پوشش دهد، اکنون تنها تعداد بسیار محدود در حد دو قلم جنس را تامین می‌کند.

 ردپای کالابرگ در سبد غذایی خانوار‌ها

اگرچه هنوز برای ارزیابی نهایی آثار اقتصادی و اجتماعی طرح کالابرگ زود است، اما شواهد موجود نشان می‌دهد این سیاست توانسته بخشی از کاهش مصرف کالا‌های اساسی در دهک‌های کم‌درآمد را جبران کند. در سال‌های اخیر، رشد مستمر قیمت مواد غذایی موجب شده بود بسیاری از خانوار‌ها برای مدیریت هزینه‌های زندگی، مصرف برخی اقلام از جمله لبنیات، گوشت، روغن و حتی برنج را کاهش دهند؛ روندی که کارشناسان تغذیه بار‌ها نسبت به پیامد‌های آن بر سلامت جامعه هشدار داده بودند. در چنین شرایطی، اختصاص اعتبار مشخص برای خرید کالا‌های اساسی سبب شد بخشی از فشار هزینه‌ای تامین مواد غذایی از بودجه نقدی خانوار‌ها جدا شود. به بیان دیگر، خانوار‌ها دیگر ناچار نبودند میان پرداخت هزینه‌های روزمره و خرید اقلام ضروری غذایی یکی را انتخاب کنند و همین موضوع به حفظ تقاضا برای برخی کالا‌های اساسی کمک کرد. اما در ادامه این گزارش به نرخ کالا‌های مشمول کالابرگ و میزان تقاضای مردم پرداخته شده است.

لبنیات؛ کالایی با تجربه چند افزایش قیمت و کاهش تقاضا

در میان کالا‌های مشمول طرح، گروه لبنیات از مهم‌ترین اقلامی بود که پیش‌بینی می‌شد تحت تاثیر این طرح با افزایش تقاضا مواجه شود. طی سال‌های گذشته افزایش قیمت شیر، ماست و پنیر موجب شده بود سرانه مصرف لبنیات در کشور روندی نزولی پیدا کند. امسال نیز علاوه بر افزایش قیمت‌های غیر رسمی که هفتگی در برخی کالا‌های شرکت‌های متفاوت رخ می‌داد، نرخ هر کیلوگرم شیرخام درب دامداری با ۳.۲ درصد چربی ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان و هر یک دهم درصد چربی ۶۵۰ تومان اعلام شد و این قیمت از ابتدای خردادماه در محصولات لبنی اعمال شد. به گفته محمد فربد- سخنگوی انجمن صنایع لبنی ایران- این افزایش قیمت شیرخام در نهایت افزایش ۲۰ درصدی محصولات لبنی را به همراه دارد.

با اینکه افزایش منطقی تحت تاثیر قیمت شیرخام در محصولات لبنی ۲۰ درصد برآورد شده بود، اما قیمت‌های رسمی با واقعیت بازار فاصله داشت و این افزایش قیمت‌ها حتی تا ۴۰ درصد نیز پیش رفته است. در حال حاضر قیمت محصولات لبنی با نرخ جدید اعلام شده به این صورت است که پنیر سفید نیم چرب حاوی ویتامین D ۳ به وزن ۴۰۰ گرم ۱۲۶ هزار و ۸۰۰ تومان، پنیر سفید پرچرب ۴۰۰ گرمی ۱۷۵ هزارتومان، پنیر سفید کم چرب ۳۰۰ گرمی ۱۲۳ هزارتومان، ماست پرچرب ۱.۸ کیلوگرمی ۳۳۸ هزارتومان، شیر پرچرب ۹۴۶ میلی لیتری ۱۲۳ هزار و ۷۰۰تومان، ماست کم چرب ۱.۸ کیلوگرمی ۳۳۸ هزارتومان، شیر کم چرب ۹۴۶ میلی لیتری ۹۹ هزار و ۴۰۰ تومان به فروش می‌رسد.

بر اساس مشاهدات میدانی، خانوار‌ها ترجیح می‌دهند مبلغ کالابرگ را به خرید محصولات لبنی اختصاص ندهند؛ چرا که از نظر آنها بهتر است هزینه‌ها را برای خریداری گوشت و برنج و یا روغن بیشتری هزینه کنند که پاسخگوی نیاز خانواده باشد تا خرید شیر و ماستی که روزانه گران می‌شود.

سرانه مصرف لبنیات کاهشی است و کالابرگ هم نتوانسته روند فعلی را تغییر دهد، رئیس هیات‌مدیره انجمن صنایع لبنی در میزگردی که به منظور مطرح شدن چالش‌های این صنعت برگزار شده بود پیشنهاد داد که در طرح کالابرگ الکترونیکی، سهمیه‌ای اختصاصی برای محصولات لبنی در نظر گرفته شود. اکنون در کالابرگ، کالا‌های مختلفی از جمله گوشت، برنج، روغن، مرغ و تخم‌مرغ دیده شده، اما انتظار صنعت این است که برای لبنیات نیز سهم مشخصی اختصاص یابد تا بخشی از فاصله ایجادشده میان قدرت خرید مردم و قیمت محصولات جبران شود.

البته که رئیس هیات‌مدیره اتحادیه تعاونی‌های صنایع لبنی کشور معتقد است در این زمینه کالابرگ الکترونیکی پاسخگوی نیاز نیست و دولت می‌تواند مشابه برخی دوره‌های گذشته، بخشی از محصولات لبنی را از طریق کالابرگ یا حمایت‌های غیرنقدی در اختیار خانوار‌ها قرار دهد تا امکان دسترسی اقشار بیشتری به این محصولات فراهم شود.

با اجرای کالابرگ، بخشی از اعتبار خانوار‌ها به خرید این محصولات اختصاص یافت و گزارش‌های میدانی فروشگاه‌های زنجیره‌ای نشان می‌دهد لبنیات در بسیاری از مناطق جزو نخستین کالا‌های انتخابی خانوار‌ها بوده است. فعالان صنعت لبنی نیز معتقدند اجرای طرح موجب شده بخشی از افت تقاضای این محصولات جبران شود؛ موضوعی که علاوه بر حمایت از مصرف‌کنندگان، به حفظ گردش بازار تولیدکنندگان نیز کمک کرده است. هر چند که علاوه بر بعد مالی مصرف لبنیات، بحث فرهنگسازی نیز مطرح است که شاید مردم هنوز چندان به اهمیت مصرف آن واقف نیستند که چقدر می‌تواند در رشد کودکان و جلوگیری از بسیاری از بیماری‌ها کمک کند.

مرغ و تخم‌مرغ؛ ارزان‌ترین پروتئین در قله توجه کالا‌های یارانه‌ای

 مرغ و تخم‌مرغ که ارزان‌ترین منابع تامین پروتئین برای بسیاری از خانوار‌ها محسوب می‌شوند، از دیگر کالا‌هایی بودند که سهم قابل توجهی از خرید‌های کالابرگی را به خود اختصاص دادند. درست است که این طرح تنها کمک هزینه‌ای اندک برای تامین سبد غذایی مردم است، اما همین مبلغ هم ذهن خریدار را دچار هدف‌گیری برخی کالا‌ها کرد که شاید اهمیت بیشتری برای مصرف روزانه داشت و به همین دلیل نیز مرغ و تخم مرغ در سبد خرید مردم به طور تقریبا ثابتی وجود داشت.

بر اساس مشاهدات میدانی خبرنگار ایسنا هر شانه ۳۰ عددی تخم مرغ با کالابرگ به قیمت ۴۴۰ تا ۵۷۹ هزارتومان به فروش می‌رسد و این در حالیست که در خرده فروشی‌ها نرخ هر شانه تخم مرغ از ۶۰۰ هزارتومان آغاز می‌شود. 

در بحث مرغ نیز مرغ کامل ۱.۲ کیلوگرمی ۴۸۶ هزار و ۶۰۰ تومان و ۱.۳ کیلوگرمی ۵۳۰ هزار و ۴۰۰ تومان، سینه مرغ بدون پوست ۱.۸ کیلوگرمی یک میلیون و ۳۲۶ هزار و ۹۶۰ هزارتومان، ران مرغ بدون پوست ۱.۸ کیلوگرمی یک میلیون و ۹۲ هزار و ۶۰۰ تومان، سینه مرغ بدون پوست ۹۰۰ گرمی ۶۸۴ هزارتومان و ران مرغ ۹۰۰ گرمی ۵۴۶ هزار و ۳۰۰ تومان به فروش می‌رسد.

به گفته مسئولان در زمینه تامین مرغ و تخم مرغ هیچ مشکلی وجود ندارد و اجرای این طرح و افزایش تقاضا نیز مسئله تامین را دچار مشکل نکرد و حتی در دوران جنگ رمضان نیز به طور کامل این کالا‌ها تامین بودند.

گوشت قرمز کیلوچند؟

مشاهدات میدانی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای مجری طرح کالابرگ، نشان می‌دهد گوشت چرخ‌کرده مخلوط ۸۰۰ گرمی ۹۷۰ هزارتومان و یک کیلوگرمی یک میلیون و ۲۱۲ هزارتومان، ران گوسفند یک کیلوگرمی یک میلیون و۸۴۳ هزارتومان، ران گوسفندی ۲ میلیون و ۱۰۴ هزارو ۹۰۰تومان، گوشت سردست گوسفند یک کیلوگرم ۲ میلیون و ۱۰۴ هزار و ۹۰۰ تومان و گوشت ماهیچه گوسفندی یک کیلوگرم ۲ میلیون و ۱۷۰ هزارتومان به فروش می‌رسد.

در حالی که قیمت این محصول همچنان بالا است و نقش آن در سبد غذایی مردم کمرنگ شده، منصور پوریان- رئیس شورای تامین دام کشور- در گفت‌و‌گو با ایسنا، می‌گوید: در حال حاضر گوشت و دام کشتاری در شرایط مناسبی قرار دارد و نیاز کشور را به خوبی پوشش می‌دهد، نیاز داخلی به طور منظم تامین می‌شود، در برخی موارد حتی در ذخایر داخلی و دام زنده مازاد تولید نیز داشته‌ایم. تا به امروز دام‌ها و گوسفند‌هایی داشتیم برای یک ساله به بالا بودن و حجم خیلی بالایی داشتند و در کنار این موضوع دام‌هایی با وزن کم و ریز و در واقع سن پایین نیز وجود داشتند که این شرایط نشان‌دهنده وضعیت مناسب ذخایر کشتاری است.

با وجود مناسب بودن ذخایر این کالا در سطح دام کشتاری و محصولات وارداتی تصور ذهنی این است که نرخ آن با کاهش مواجه باشد، اما از آن‌جایی که هزینه‌های حمل و نقل، نگهداری و ... نیز در کنار عوامل دیگر، افزایشی است فرضیه کاهش قیمت در این محصول رد می‌شود. مردم نیز در این فروشگاه‌ها سخن از گرانی بیش از حد می‌گفتند. در حالی که مصرف این محصول حداقل در سنین رشد اهمیت بسیار بالایی دارد، اما تقریبا در حال حذف از سفره است و این مدت اگر هم قادر به خرید آن بودند، با ذخیره سهمیه کالابرگ چندماه توانستند این محصولات را در سبد غذایی خود، حفظ کنند.

 روغن؛ کالایی که همچنان در اولویت خرید قرار دارد

روغن خوراکی نیز از جمله کالا‌هایی است که تقریبا در تمامی خرید‌های کالابرگی دیده می‌شود. این محصول به دلیل مصرف گسترده در خانوار‌ها همواره یکی از نخستین انتخاب‌های مشمولان بوده است. بررسی الگوی خرید فروشگاه‌های طرف قرارداد نشان می‌دهد بخش مهمی از اعتبار اختصاص یافته به خانوار‌ها صرف تامین کالا‌های پرمصرف و ماندگار از جمله روغن شده است. کارشناسان معتقدند دسترسی پایدار به روغن و سایر اقلام ضروری، علاوه بر کاهش نگرانی خانوار‌ها درباره تامین نیاز‌های روزمره، می‌تواند به ثبات نسبی بازار این کالا‌ها نیز کمک کند.

بر اساس مشاهدات میدانی خبرنگار ایسنا، در این فروشگاه زنجیره‌ای طرف قرارداد برای اجرای این طرح در دسته روغن پخت و پز، روغن نیمه جامد ۵ کیلوگرمی با نرخ ۲ میلیون و ۳۴۰ هزار و ۲۴۰ تومان، روغن مایع ۱.۵ لیتری یک میلیون و ۱۵۰ هزارتومان، روغن کنجد ۵۰۰ گرمی ۶۷۰ هزارتومان، روغن آفتابگردان ۱.۵ لیتری ۵۴۳ هزارتومان به فروش می‌رسد.

در دسته روغن‌های سرخ کردنی نیز، روغن بدون پالم ۱.۳۵ لیتری ۵۴۹ هزار و ۵۶۰ تومان، روغن مایع سرخ کردنی ۹۰۰ میلی لیتری ۳۲۸ هزار و ۴۳۰ تومان، روغن سرخ کردنی ۱.۸ کیلوگرمی ۷۲۶ هزار و ۲۵۰ تومان و روغن ۱.۳۵ لیتری ۶۰۴ هزار و ۵۱۶ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است.

برنج؛ سهم کمتر از انتظار در خرید‌های کالابرگی

در مقابل، وضعیت برنج تا حدودی متفاوت بوده است. اگرچه برنج نیز در فهرست کالا‌های اساسی مورد نیاز خانوار قرار دارد، اما افزایش قابل توجه قیمت انواع ایرانی و حتی برخی ارقام وارداتی موجب شده اعتبار کالابرگ تنها بخشی از هزینه خرید این محصول را پوشش دهد. به همین دلیل، بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد سهم برنج کمتر از اقلامی مانند لبنیات، مرغ و روغن بوده است. 

بر اساس این مشاهدات، برنج هندی ۱۰ کیلوگرمی با قیمت ۳ میلیون و ۱۱۸ هزارتومان و برنج ایرانی هاشمی ۵ کیلوگرمی ۲ میلیون و ۶۸۰ هزارتومان به فروش می‌رسد. مردم می‌گفتند که خرید ومصرف برنج در سبد آنها بسیار محدود شده و دیگر همچون سابق توانایی خرید سالانه ندارند و به صورت ماهانه و رفع نیاز کوتاه مدت توانایی خرید این محصول را دارند و به طور کلی الگوی مصرفی آنها نیز تغییر کرده است.

قند و شکر؛ از کاهش توزیع در فروشگاه‌ها تا افزایش قیمت

قند و شکر جزو کالا‌هایی است که در ماه ابتدایی سال جدید دچار کمبود عرضه در فروشگاه‌ها شده بود و به گفته مسئولان فروشگاه‌ها حدود یک ماه در فروشگاه‌ها وخرده فروشی‌ها این محصول عرضه نمی‌شد. در نهایت نهم اردیبهشت ماه بود که انجمن صنفی کارخانه‌های قند و شکر ایران، قیمت جدید شکر، هر کیلوگرم بسته‌بندی با احتساب مالیات ارزش افزوده برای مصرف‌کننده نهایی ۱۲۵ هزار تومان اعلام کرد. 

حال این محصول کالابرگی در فروشگاه‌های زنجیره‌ای با وزن یک کیلوگرمی ۱۲۵ هزارتومان، با وزن ۹۰۰ گرمی ۱۱۵ هزارتومان، قند شکسته ۱.۷ کیلوگرمی ۳۳۹ هزار و ۹۰۰ تومان و قند شکسته ۷۰۰ گرمی ۱۹۹ هزار و ۹۰۰ تومان به فروش می‌رسد.

در این فروشگاه‌ها ماکارونی قطر ۱.۲ به وزن ۷۰۰ گرمی نیز ۵۴ هزار و ۱۰۰ تومان، ماکارونی پیکولی ۵۰۰ گرمی ۵۴ هزار و ۶۰۰ تومان، ماکارونی ۷۰۰ گرمی ۵۷ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است. 

حبوبات؛ تجربه افزایش قیمت محصولات بسته‌بندی 

بر اساس گفت‌و‌گو‌های غیر رسمی، پس از جنگ رمضان و با آسیب چند واحد پتروشیمی بدون اعلام رسمی، حبوبات بسته بندی نیز افزایش قیمت قابل توجهی را تجربه کردند و بر اساس مشاهدات میدانی ایسنا، نخود ۹۰۰ گرمی ۴۷۹ هزارتومان، عدس ۹۰۰ گرمی ۳۷۴ هزار و ۷۰۰ تومان، لوبیا قرمز ۹۰۰ گرمی ۴۹۹ هزار و ۵۰۰ تومن، لوبیا چیتی ۹۰۰ گرمی ۷۹۸ هزار و ۵۰۰ تومان، لوبیا سفید ۹۰۰ گرمی ۶۵۹ هزار و ۷۰۰ تومان، لپه ۹۰۰ گرمی ۴۹۸ هزار و ۵۰۰ تومان و دال عدس ۹۰۰ گرمی ۳۷۹ هزار و ۵۰۰ تومان به فروش می‌رسد.

از حمایت معیشتی تا مدیریت الگوی مصرف

بررسی روند چهار ماه گذشته نشان می‌دهد کالابرگ صرفا یک ابزار حمایتی برای افزایش قدرت خرید نبوده، بلکه در عمل به ابزاری برای هدایت بخشی از هزینه‌های خانوار به سمت کالا‌های ضروری تبدیل شده است. درحالی که پرداخت‌های نقدی ممکن است در هزینه‌های مختلف خانوار جذب شود، اعتبار کالابرگ مستقیما به خرید کالا‌های اساسی اختصاص پیدا می‌کند؛ ویژگی‌ای که از نگاه طراحان این سیاست، احتمال حفظ امنیت غذایی خانوار‌ها را افزایش می‌دهد. اما درگفت‌وگو‌هایی که مردم با ایسنا داشتند با توجه به افزایش روزانه نرخ تورم و قیمت کالا‌ها این میزان کالابرگ چندان پاسخگوی رفع نیاز مردم نیست و بهتر است تصمیمات بهتری برای معیشت گرفته شود.

در نهایت تداوم موفقیت این طرح در گرو دو عامل کلیدی است؛ نخست تامین مستمر منابع مالی و دوم حفظ تناسب میان اعتبار اختصاص‌یافته و رشد قیمت کالا‌های اساسی چرا که هرچه فاصله میان اعتبار کالابرگ و هزینه واقعی تامین سبد غذایی خانوار بیشتر شود، اثرگذاری این سیاست نیز کاهش خواهد یافت.

در حالی که اخیرا به دلیل روند صعودی قیمت کالای اساسی مسئله افزایش رقم کالابرگ مطرح شده، هنوز به نتیجه‌ای ختم نشده است و از طرفی هم گویا امکان کاهش قیمت کالا وجود ندارد. البته که غلامرضا نوری، وزیر جهاد کشاورزی در گفت و گویی اظهار کرد: در حوزه کالا‌های اساسی و مواد غذایی، افزایش بلاواسطه و به‌عبارت دیگر گران‌فروشی گسترده‌ای نداریم، بنابراین کاهش قیمت عمومی متصور نیست؛ مگر اینکه در شاخص‌های مهم اقتصادی کشور مثل نرخ ارز و عوامل اثرگذار بر قیمت تمام‌شده، تغییرات مشخصی رخ بدهد.

وی درباره تصمیم‌گیری‌های صورت گرفته درباره افزایش نرخ کالابرگ گفت: دولت قبلا برای بخشی از افزایش قیمت‌ها که ناشی از تصمیمات و اصلاحات دولتی بوده، یک میلیون تومان پرداخت کرده است به دستور رئیس‌جمهور بررسی می‌کنیم اگر تغییرات جدید ناشی از تصمیمات دولت باشد، به طرح کالابرگ اضافه شود تا هم تولیدکننده سرپا بماند و هم مصرف‌کننده کالا‌های اساسی را با کمترین قیمت ممکن دریافت کند.

در این راستا، سخنگوی دولت نیز با بیان اینکه افزایش مبلغ کالابرگ از برنامه‌های دولت است، تصریح کرد:، اما واقعیت این است که باید مطلوبات را با مقدورات هماهنگ کرد، نباید چیزی بگوییم که در اجرای آن دچار مشکل شویم. مطلوب ماست که افزایش کالابرگ داشته باشیم و امیدواریم این مهم محقق شود. 

امید است در شرایطی که عوامل جانبی عرصه را برای تولیدکننده و مصرف‌کننده تنگ کرده، تصمیمات فوری‌تری برای معیشت و تولید گرفته شود.